བོད། སླར་ཡང་གཅིག་གྱུར་དང་སིལ་བུར་འཐོར་བ།(དྲུག་པ།)

(རྒྱལ་དབང་ལྔ་བ་དང་སླར་གཅིག་གྱུར་བྱས་པའི་ཁོང་གི་བོད།)

མཁར་རྨེའུ་བསམ་གཏན་རྒྱལ་མཚན་གྱིས་བརྩམས།
དོན་བཙན་གྱིས་བསྒྱུར།

ཨ་མདོ། བོད་ཆོལ་ཁ་གསུམ་གྱི་ཡ་གྱལ།

བརྗོད་གཞི་དངོས་སུ་མ་ཞུགས་གོང་ང་ཨ་མདོར་རྟོག་མྱུལ་བྱེད་མཁན་གྱི་ཨ་རིའི་མཁས་པ་རྣམས་ལ་སྐྱབས་སུ་འགྲོ་པར་འདོད་ཅིང་རྟོག་མྱུལ་མཁན་འདི་དག་ལས་ཆེས་གཙོ་ཆེ་བ་ནི་ཝེའི་ལིམ་རོ་ཁུ་ཧེ (William.W.Rockhill)་དང་།ཇོ་སེ་ཧྥུ་རོ་ཁུ་(Joseph F.Rock)། རོ་བྷིར་ཁྲི་ཨད་ཁུ་ཝོར་(Robert B. Ekvall)་བཅས་ཡིན་པ་སྨྲ་ག་ལ་དགོས། ཁོ་ཚོས་ཨ་མདོ་དང་དེའི་མི་རྣམས་ལ་རྟོག་མྱུལ་དང་ཞིབ་འཇུག་བྱས་པའི་རྐྱེན་གྱིས་རྒྱ་ནག་དམར་པོའི་བཙན་འཛུལ་སྔོན་གྱི་ཨ་མདོ་མི་དམངས་ཀྱི་སྤྱི་ཚོགས་དང་། དཔལ་འབྱོར།ཆབ་སྲིད་འཚོ་བ་བཅས་ལ་རྒྱུས་ལོན་གཏིང་ཟབ་མོ་ཞིག་བྱ་ཐུབ་ཅེས བརྗོད་ནུས། ཁོ་ཚོའི་དཔེ་དེབ་དེ་དག་པར་བསྐྲུན་བྱས་པས་ཡུལ་དེའི་རིག་གཞུང་དང་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་གོ་རྟོགས་ཇེ་མཐོར་བཏང་ཞིང་ང་ཚོ་བོད་མི་རིགས་ལ་མཚོན་ན་དེ་དག་ནི་ང་ཚོའི་ཤུལ་བཞག་རིག་གནས་སྲུང་སྐྱོབ་བྱེད་པར་འབད་པའི་ཨ་རིའི་བྱས་རྗེས་རླབས་ཆེན་ཞིག་རེད།

སྤྱིར་ཨ་མདོ་ཅེས་པའི་མིང་འདི་ས་ཁྲ་དང་ཡིག་ཐོག་དུ་བཀོད་པའི་ཞིང་ཆེན་འདིའི་ཤར་དང་ལྷོའི་ཆ་ཁོ་ན་མ་ཡིན་པར་བོད་མི་བྱིངས་ཀྱིས་ཞིང་ཆེན་ཡོངས་ལ་གོ། བོད་སྐད་དུ་མཚོ་སྔོན་ཞེས་པའི་ས་ཁོངས་དེར་སོག་སྐད་དུ་ཁོ་ཁོ་ནོར་(Korkor Nor)་དང་རྒྱ་སྐད་ཆིན་ཧད་(青海)་ཞེས་འབོད་ཅིང་དེ་དག་གི་དོན་ནི་མཚོ་སྔོན་པོ་ཡིན་པས་མདོ་སྨད་ཡུལ་གྱི་ཆ་ཤས་ཤིག་ཏུ་ངོས་འཛིན་བྱེད། ཨ་མདོའི་ཡུལ་ཕྱོགས་འདི་ལ་བོད་བཙན་པོའི་དུས་སྐབས་སུ་ཙོང་ཁ་ཞེས་གྲགས་ཤིང་དུས་རབས་བཅོ་ལྔའི་རྗེ་ཙོང་ཁ་པ་བར་མིང་འདི་རྒྱུན་འཇམས་ངང་གནས།

ཨ་མདོ་སྟེ་བྱང་ཤར་གྱི་བོད་ནི་བོད་མི་ཚོས་བོད་ཆོལ་ཁ་གསུམ་གྱི་ཡ་གྱལ་དུ་བགྲང་ལ་ཡུལ་དེའི་བྱང་ངོས་དེ་བྱང་མཐའི་ཚ་འདམ་དང་ཐུག་ཅིང་ཤར་ཁོག་ལུང་འདབས་ཀྱི་ཟུང་ཕན་དེ་རྒྱ་གྲོང་དེ་ལྷོ་ཤར་མཐའ་ཁུལ་གྱི་ཟི་ཁྲོན་ས་མཚམས་སུ་འབྲེལ། དེ་ཡང་ནུབ་ཀྱི་མགོ་ལོག་ཁུལ་ཁམས་ཏེ་བོད་ཤར་ཕྱོགས་ཀྱི་མདོ་སྟོད་དང་ས་འབྲེལ་ཡིན་ལ་ཤར་ངོས་སུ་རྒྱ་ནག་གི་ཀན་སུའུ་ཞིང་ཆེན་དང་ས་ཆུ་དབྱེ། བོད་དེ་རྒྱ་ནག་ལས་ཐ་དད་དུ་དབྱེ་མཁན་ནི་བོད་མཐོ་སྒང་གི་རང་བྱུང་ས་མཚམས་ཡིན་ལ་ས་བབས་དེ་རྒྱ་ནག་ནས་བོད་ཀྱི་ཕྱོགས་སུ་རིམ་གྱིས་འཕགས་དུས་བོད་ཀྱི་ས་གཤིས་དེ་གྱོང་ཞིང་བརླན་གཤེར་བྲལ།ཡུལ་སྐོར་བས་བར་མ་ཆད་པར་གོང་དུ་འཕགས་ཀྱིན་པ་དེ་མངོན་གསལ་ངང་རྟོགས་ཐུབ་ཞིང་ས་བབས་ཀྱི་ཁྱད་པར་འདི་དུས་རབས་བདུན་པའི་ནང་བོད་ཡུལ་བརྒྱུད་དེ་རྒྱ་གར་དུ་བསྐྱོད་པའི་རྒྱ་ནག་གི་གནས་མཇལ་བ་དང་ཡུལ་སྐོར་བ་ཀུན་གྱིས་སྣང་འཇོག་བྱས་ཡོད་ལ་འདི་ནི་ཤར་ཕྱོགས་ཀྱི་ལན་ཀྲུའུ་ནས་ཨ་མདོ་འམ་ཁྲུའུ་ཏུའུ་ནས་ལྷོ་ཤར་གྱི་ཤར་ཁོག་ཕྱོགས་སུ་སླེབས་ཀྱིན་ཡོད་མེད་དེ་ཡིན། བོད་མཐོ་སྒང་དུ་སླེབས་ལ་ཉེ་དུས་ཁྱོད་ཀྱི་མཐོང་ཡུལ་དུ་གྱུར་བའི་བོད་མིའི་རྟགས་མཚན་ནི་རི་བོའི་ཟོམ་དང་ཁང་པའི་མདུན་དུ་བསླངས་བའི་ལབ་རྩེ་དང་དར་ལྕོག་ཡིན། གནའ་བོའི་ཡོ་རོབ་ཀྱི་ཡུལ་སྐོར་བ་རྣམས་ཀྱིས་ནམ་ཞིག་ཁྱེད་ཉིད་ས་མཚམས་འདི་བརྒལ་ཚེ་བཟའ་བཏུང་དང་ཞག་འདུག་བྱེད་ས་རིན་མེད་ཡིན་པས་ཇ་ཁམ་གང་ཡིན་ཡང་རིན་མི་སློང་ཞེས་བཀོད་འདུག ཨ་མདོའི་བོད་མི་རྣམས་བོད་མི་གཞན་དང་ཐ་དད་དུ་འབྱེད་པའི་རིག་གཞུང་གི་ཆ་ནི་ས་བབས་ཀྱི་རྐྱེན་ལས་གཞན་ད་དུང་ཡུལ་སྐད་ཀྱང་ཡིན། དེ་ནི་བོད་སྐད་ཡིན་ཡང་དབུས་བོད་ཡུལ་ལས་མངོན་སུམ་གྱི་ཐ་དད་དང་གནའ་བོའི་བོད་སྐད་ཀྱི་གཞི་རྩའི་རྣམ་པ་དེ་རྒྱུན་འཛིན་བྱས་ཡོད། ཨ་མདོའི་ནང་ཁུལ་དུའང་ནུབ་དང་བྱང་གི་འབྲོག་སྐད་དང་ཤར་ཁུལ་དང་ལྷོ་ཤར་ཕྱོགས་ཀྱི་རོང་སྐད་བཅས་མཆིས་ཀྱང་རྩ་བའི་ཆ་ནས་དེ་ཚང་མ་གཅིག་མཚུངས་རེད།

ཚོང་པའི་དཔུང་དང་ཚོང་ལས་ཀྱི་ལྟེ་གནས།

སྔར་སྲོལ་ལ་མདོ་སྨད་དུ་རྒྱ་ནག་གི་ཚོང་འབྲེལ་ལྟེ་གནས་གཙོ་བོ་གཉིས་མཆིས་ཤིང་མདོ་སྨད་བོད་མི་རྣམས་ཀྱིས་དེ་ལ་བརྟེན་ནས་ཚོང་ལས་རྒྱ་ཆེན་པོ་བྱེད་ཅིང་དེ་གཉིས་ནི་ཤར་ཕྱོགས་ཀྱི་ཟི་ལིང་དང་ལྷོ་ཤར་ཕྱོགས་ཀྱི་ཟུང་ཆུ་ཁ་རེད། རྒྱ་གྲོང་འདི་དག་ནི་ཐོག་མར་དཔོན་གཞུང་གི་སྡོད་གནས་དང་དམག་དཔུང་གི་ས་ཚིགས་ཡིན་ཞིང་ས་ཚིགས་འདི་དག་གི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཚོས་ལས་བྱེད་འདོད་པའི་རྒྱའི་ཚོང་བ་དག་གིས་དམིགས་བསལ་གྱི་ལག་འཁྱེར་བཟོ་དགོས། ཡུལ་འདི་དག་གི་ཨ་མདོ་བས་ཚྭ་དང་། བལ། གླ་རྩི། ཤྭ་རྭ། པགས་པ་སོགས་རི་དྭགས་ཀྱི་ཐོན་རྫས།ད་དུང་ལྕུམ་རྩ།རྩྭ་སྨན་སོགས་ཕྱིར་གཏོང་བྱེད་བཞིན་ཡོད། ཟུང་ཕན་ནི་ཤར་ཁོག་ཁུལ་གྱི་ཆེས་མཐའ་ཁུལ་གྱི་རྒྱ་གྲོང་ཡིན་ཞིང་ཡུལ་དེ་ལ་ཤར་ཁོག་ཞེས་འབོད་ཅིང་བོད་དབུས་ཁུལ་དང་གནའ་བོའི་ཏུན་ཧོང་གི་ཡིག་ཆའི་ནང་དུ་ཟུང་ཆུ་ཟེར། ཟི་ལིང་དང་ཟུང་ཆུ་གཉིས་ཀ་ཚོང་དོན་གྱི་ལྟེ་གནས་ཁོ་ན་མ་ཡིན་པར་སྔར་ནས་གནད་གལ་ཆེ་བའི་ཡུལ་ཏུ་ངོས་འཛིན་བྱེད། ཏུན་ཧོང་ཡིག་ཆ་ལྟར་ན་སྤྱི་ལོ་༧༠༡་ལོར་ཟུང་ཆུ་ཁུལ་ཏུ་རྒྱ་བོད་ཀྱི་དམག་དཔུང་གིས་ཐོག་མར་གཡུལ་འགྱེད། ཟུང་ཕན་ནི་སྔར་ལྕགས་རིས་བསྐོར་བའི་མཁར་གྲོང་ཞིག་ཡིན་ལ་ད་ལྟ་རྒྱའི་གྲོང་ཁྱེར་ཆེན་པོ་ཞིག་ཏུ་གྱུར་ཡོད། ཟུང་ཆུའི་བོད་ཁུལ་ཏུ་གསེར་གྱི་གཏེར་ཁ་ཐོན་པས་ཡུལ་དེ་རྒྱ་ཡུལ་ཏུ་ཤིན་ཏུ་གྲགས་ཆེ།

ཟུང་ཕན་ནི་རྒྱ་ཆུའི་གཞུང་གི་ལུང་པ་གསུམ་གྱི་མདོ་རུ་ཆགས་ཤིང་ཟི་ལིང་ལུང་པ་བཞི་བསྣོལ་མཚམས་ཀྱི་ཙོང་ཆུའི་རྒྱུད་དུ་གནས། ཟུང་ཕན་བོད་ཁུལ་དེ་དོམ་ཁྲ་དང་མཚན་སྙན་འབར་བའི་རང་བྱུང་མཛེས་སྡུག་གི་ས་ཆ་གཉིས་ཀྱི་ཡུལ་ཡིན་པས་དེས་ཧོང་ཀོང་དང་ཐའེ་ཝན་གྱི་སྤྲོ་འཆམ་པ་སྟོང་ཕྲག་དུ་མའི་ཡིད་སེམས་བཀུག་ཡོད། ཨེ་ལད་ཁུ་སན་ཏིར་ངྷེ་ཝེ་ནེ་ལི་(Alexandra David-Neel)་དང་། ཧྥ་རན་ཆིའི་བུད་མེད་ཞིག། དབྱིན་ཇི་བ་ཁད་ཕུ་ཏེན་གྷེ་ལི་(Captain Gill)།ཇེ་ཧྥུ་རོ་ཁུ་(J.F.Rock)་བཅས་༡༩༢༧་ལོར་ཅོ་ནེ་ནས་ཁྲུའུ་ཏུའུ་བར་ཡུལ་འདི་བརྒྱུད་དེ་བསྐྱོད་པ་ཙམ་ལས་དུས་རབས་འདིའི་དུས་མགོར་དེ་རུ་སླེབས་མཁན་གྱི་ནུབ་ཕྱོགས་ཀྱི་ཡུལ་སྐོར་བ་རེ་གཉིས་ལས་མེད།

ད་ནི་ངས་ཤར་པ་རྣམས་ཀྱིས་ཟུང་ཕན་གྱི་རྒྱ་མི་དང་ལྷན་ཏུ་ཚོང་རྫས་གང་དག་དབོར་གྱིན་པ་བརྗོད་པར་བྱ། རྒྱ་ནག་དམར་ཕྱོགས་ཀྱི་བཙན་འཛུལ་མ་འོངས་བའི་སྔོན་དུ་འབྱོར་ཕྱུག་ལྡན་པའི་དུད་ཁྱིམ་བཞི་བཅུས་ལོ་རེར་ཚོང་དོན་གྱི་འགྲུལ་བསྐྱོད་རེ་བཀོད་སྒྲིག་བགྱིད་བཞིན་ཡོད་ལ་ཁྱིམ་ཁ་རེས་མཛོ་སུམ་ཅུ་ནས་བརྒྱ་ཙམ་ལ་བདག་ཉར་བྱེད་ཅིང་དུད་ཁྱིམ་འདི་དག་གིས་རྒྱ་ཡུལ་ནས་སྤྱི་རྒྱ་སུམ་ཅུ་ཅན་གྱི་ཇ་བག་མངགས་ཤིང་ཚོང་ལས་ཀྱི་དུས་སུ་སླེབས་ཚེ་དུད་ཁྱིམ་འདི་རྣམས་བྱང་ཕྱོགས་ཀྱི་སྤྱི་ལེ་༦༠༠་ལྷག་ཙམ་གྱི་སར་མཆིས་པའི་ཨ་རིག་སོག་པོར་བསྐྱོད་ཅིང་ལམ་བར་དུ་ཟླ་བ་བཞི་དགོས་ལ་ཚོང་པའི་དཔུང་ཁག་འདི་སྐྱེས་པ་ཉིས་བརྒྱ་དང་ཇ་བག་བཀལ་བའི་ཁལ་མ་ཉིས་སྟོང་གིས་གྲུབ། ཁོ་ཚོ་ཨ་རིག་སོག་པོར་བསླེབས་རྗེས་ཇ་རྣམས་འབྲོག་པའི་བལ་དང་ཚྭ་རུ་བརྗེས་ཤིང་ཕྱིར་ཟུང་ཕན་དུ་ལོག་ཏེ་རྒྱ་མི་རྣམས་ལ་ཁེ་སྤོགས་མཐོན་པོས་ཕྱིར་བཙོང་བྱེད།

གཏུམ་ཞིང་རྒོད་པའི་མགོ་ལོག་གི་ཇག་ཚོགས་ལ་ཞུམ་མེད་ཀྱི་སྙིང་སྟོབས་ངོམ་ཞིང་དགུན་ཟླ་གསུམ་གྱི་ཙག་ངར་རྣོན་པོ་གདོང་གིས་བསུ་ཏེ་སྐྱེས་དར་མའི་དཔའ་རྟགས་དོད་འདོད་པའི་སྐྱེས་པ་དག་ལ་མཚོན་ན་འདི་ཡང་གོ་སྐབས་ཤིག་ཡིན་ལ་འདི་ནི་དུས་རབས་བཅུ་དགུ་བའི་ཨ་རིའི་གླང་རྫི་(Cowboy)་དང་ཀུན་ནས་མཚུངས། ཚོང་ལས་ཀྱི་འགྲུལ་བསྐྱོད་འདིས་བྱང་ཁུལ་གྱི་འབྲོག་པ་དང་ཤར་དང་ལྷོ་ཤར་ཕྱོགས་ཀྱི་རོང་པ་གཉིས་བར་གནས་བའི་དཔལ་འབྱོར་གྱི་འཚོ་བ་དེ་མཚོན། རོང་པས་སྒོ་ཕྱུགས་མང་པོ་གསོ་ཉར་བྱེད་མོད་འབྲོག་པ་ལྟར་གཡག་ལུག་སོགས་གཏོས་ཆེ་བ་གསོ་ཉར་མི་བྱེད། ཨ་མདོ་ཤར་ཕྱོགས་ཀྱི་རོང་པའི་དུད་ཁྱིམ་རྣམས་ཀྱི་རྩྭ་སའི་སྟེང་དུ་རྟ་ལུག་རྭ་གསུམ་དང་གཡག། ཕག། ཁྱིམ་བྱ་བཅས་བདག་ཉར་བྱེད་ཡང་མཛོ་དང་ཁལ་མ་རྣམས་ཚོང་ལས་འགྲུལ་བསྐྱོད་འགོ་མ་བཙུགས་བར་ལོ་ཧྲིལ་བོར་རྫ་མགོར་འཚོ་བཞིན་ཡོད། དུས་རབས་དགུ་བའི་བོད་བཙན་པོའི་རྒྱལ་ཁབ་རྒུད་པ་ནས་བཟུང་ཨ་མདོ་བ་རྣམས་དཔོན་པོ་སུས་ཀྱང་གཅིག་གྱུར་གྱི་དབང་བསྒྱུར་བྱས་མྱོང་མེད། དུས་རབས་བདུན་པ་ནས་བརྒྱད་པའི་བར་གྱི་ལྷ་སའི་བོད་བཙན་པོའི་གཞུང་ལ་སྐབས་དེའི་ཨ་མདོ་ནི་ཙོང་ཁའམ་མདོ་སྨད་ཡིན་ཞིང་དེར་དམག་དོན་དང་ས་བབས་སོགས་ཀྱི་ཐད་ནས་གོ་གནས་འགངས་ཆེན་ལྡན་ལ་བོད་ཀྱི་ཤར་ཕྱོགས་དམག་དཔུང་གི་རྟེན་གཞི་གཙོ་བོ་མཐོང་སྐྱབས་ཞེས་སུ་གྲགས། བོད་ཀྱི་བཙན་པོ་དང་རྒྱའི་ཐང་གོང་མ་གཉིས་དབར་གྱི་དམག་འཐབ་གྲགས་ཅན་རྣམས་མཚོ་སྔོན་པོའི་བྱང་ཤར་ནས་བཟུང་ཀན་སུའུ་དང་། ཅོ་ནེ། ཐེ་བོ། པ་ཆུ། ཁོག་པོ། ཤར་ཁོག་གི་ཟུང་ཕན་ས་མཚམས་བཅས་སུ་བྱུང་།

རྒྱ་བོད་འདུམ་ཆིངས་ཐེངས་གསུམ་པོ་དེ་དུས་སྐབས་འདིའི་ནང་དུ་བཞག་ཅིང་རྒྱའི་གནའ་བོའི་ཡིག་ཆ་ལྟར་ན་རྒྱ་བོད་འདུམ་ཆིངས་དེ་སྤྱི་ལོ་༧༣༠་ལོར་བཞག་ཅིང་དེས་རྒྱ་བོད་གཉིས་ཀྱི་ས་མཚམས་གུ་གེ་དམར་རི་སྟེ་(རྒྱའི་ཡིག་ཚང་དུ་赤岭་ཞེས་འབོད)་མཚོ་སྔོན་ཤར་ཕྱོགས་ཀྱི་རྡོ་ཉི་ཟླ་ཡིན་པར་བརྗོད། ཝེའེ་ལིན་རོ་ཁུ་ཧེ་ལི་(Rockhill) ༡༨༩༢་ལོར་བོད་དུ་བསྐྱོད་དུས་རི་བོ་འདི་བརྒལ་ཅིང་དེ་ཉིད་རྒྱ་བོད་ཀྱི་ས་མཚམས་ཡིན་པ་གསལ་བོ་སྨྲས་འདུག རྒྱ་བོད་འདུམ་ཆིངས་ཨང་གཉིས་པ་དེ་སྤྱི་ལོ་༨༢༡་ལོར་ཁྲང་ཨན་ནམ་དེང་གི་ཞིས་ཨན་ཏེ་ཐང་གི་རྒྱལ་སར་བཞག་ཅིང་ཕྱི་ལོའི་སྤྱི་ལོ་༨༢༢་པར་ལྷ་སར་མིང་རྟགས་བཀོད་པ་དང་ས་མཚམས་འབྱེད་པའི་དམིགས་བསལ་གྱི་མིང་རྟགས་བཀོད་མེད་པར་དེས་ནན་གྱིས་བརྗོད་པ་ནི་རྒྱ་རྒྱ་ཡུལ་ཏུ་སྐྱིད་དང་བོད་བོད་ཡུལ་ཏུ་སྐྱིད་ཅེས་པ་དེ་རེད།འདུམ་ཆིངས་ཀྱི་ཡི་གེ་རྣམས་རྡོ་རིང་གི་སྟེང་དུ་བརྐོས་ཤིང་དེ་ཉིད་ད་དུང་ལྷ་སའི་ཇོ་ཁང་མདུན་དུ་བསླངས་ཡོད། རྒྱ་བོད་གཉིས་དབར་གྱི་འདུམ་ཆིངས་འདི་ལ་རྗེས་དྲན་བྱ་ཆེད་བདེ་དགའ་གཡུ་ཚལ་ཟེར་བའི་ནང་བསྟན་གྱི་ལྷ་ཁང་ཞིག་འདུམ་ཆིངས་གྲུབ་རྗེས་ཙོང་ཁར་བཞེངས་བསྐྲུན་མཛད་ཅིང་ལྷ་ཁང་འདིའི་འདེབས་ཡུལ་ངེས་གཏན་ཞིག་ད་དུང་ཤེས་རྟོགས་མ་གྱུར་རུང་སྤྱིར་དེང་གི་སྐུ་འབུམ་དགོན་གྱི་ཕྱོགས་ཡིན་པར་འཁུམས། འདི་ནི་ཏུན་ཧོང་ཡིག་རྙིང་སོགས་སྐབས་དེའི་ཡིག་ཆ་ནང་གསལ་པའི་ཨ་མདོ་ཡུལ་གྱི་ནང་བསྟན་གྱི་ལྷ་ཁང་ཐོག་མ་རེད། འདུམ་ཆིངས་ཐེངས་གསུམ་པ་དེ་གོང་གི་འདུམ་ཆིངས་གཉིས་ལས་གལ་གནད་ཆེ་བ་གདོན་མི་ཟ། སྤྱིར་སྤྱི་ལོ་༨༢༢་ལོའི་གཞུང་འབྲེལ་འདུམ་ཆིངས་མཛན་སྟོན་སྟེང་རྒྱ་ནག་ཐང་གི་གཞུང་ཚབ་པ་ལིས་ཡོན་ཏིན་(刘元鼎)་ལ་སྣང་འཇོག་བྱེད་རྒྱུ་དེ་དོན་སྙིང་ཆེ་བར་མཐོང་།ཁོ་ལྷ་ས་ནས་ཕྱིར་རྒྱ་ཡུལ་ཏུ་ཕེབས་པའི་ལམ་བར་དུ་ཨ་མདོར་བཞུགས་སྐབས་ཁོ་བོད་ཀྱི་མཛད་སྟོན་ཞིག་གི་སྟེང་དུ་ཞུགས་ཤིང་དེ་རུ་ཨ་མདོའི་མིང་དུ་གྲགས་པའི་བློན་ཆེན་དང་དམག་སྤྱི་ཆེན་མོ་འབལ་ཞང་ཁྲི་སུམ་རྗེ་ཡིས་འདུམ་ཆིངས་ལ་གཙིགས་ཆེན་གནངས་ཕྱིར་དམག་སྤྱི་བརྒྱ་ལྷག་གི་མདུན་དུ་འདུམ་ཆིངས་ཀྱི་ཡི་གེ་ལྗགས་ཀློག་མཛད་ཅིང་ཁོང་ནི་འདུམ་ཆིངས་འདི་མཛད་མཁན་ཡང་ཡིན།

སོག་པོ་དང་མན་ཇུ།
བོད་བཙན་པོའི་རྒྱལ་ཁམས་ནུབ་པའི་རྗེས་ནས་དུས་རབས་བཅུ་གསུམ་གྱི་སོག་པོ་བཙན་རྒྱལ་(Mongol Empire)བར་དུ་ཨ་མདོའི་ཡུལ་ཕྱོགས་ཀྱི་ཆབ་སྲིད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་ལ་རྒྱུས་མངའ་ཏིལ་ཙམ་ལས་མ་བྱུང་།དེ་ཡང་རྒྱལ་དབང་སྐུ་ཕྲེང་གསུམ་པས་༡༥༧༨་ལོར་སོག་པོ་རྣམས་ནང་བའི་བསྟན་པའི་སྒོར་བཙུད་པ་ནས་བཟུང་ཡུལ་ཕྱོགས་འདིའི་ལོ་རྒྱུས་ཅུང་ཁ་གསལ་དུ་ཕྱིན།སྐབས་དེ་ཤེད་དུ་རྒྱལ་དབང་སྐུ་ཕྲེང་གསུམ་པ་མཆོག་རྗེ་ཙོང་ཁ་པ་འཁྲུངས་སའི་གནས་སུ་ཕེབས་ཏེ་བླ་མ་ཞིག་ལ་སྐུ་འབུམ་ཞེས་སུ་གྲགས་པའི་དགོན་པ་དེ་གསར་བཞེངས་བྱེད་དུ་བཅུག དེ་ནི་ཨ་མདོའི་ཕྱོགས་ཀྱི་དགེ་ལུགས་པའི་དགོན་ཆེན་གཉིས་ཀྱི་ཡ་གྱལ་ཡིན། དགོན་པ་གཞན་དེ་ནི་བླ་བྲང་དགོན་པ་སྟེ་མཚོ་སྔོན་པོ་ལྷོ་རྒྱུད་ཀྱི་ཀན་སུའུ་ཁུལ་དུ་མཆིས། དགོན་དེ་༡༧༠༨་ལོར་བཞེངས་བསྐྲུན་མཛད་ཅིང་ཅུང་མ་འགྱངས་བར་མདོ་སྟོད་སྨད་གཉིས་དང་། ད་དུང་སོག་པོ། མན་ཇུའི་གྲྭ་བཙུན་རྣམས་ཀྱིས་སློབ་གཉེར་བྱེད་སའི་གནས་ལྟེ་བར་གྱུར་ཞིང་དེ་ལས་ཐོན་པའི་རམ་འབྱམས་གཙུག་ལག་སྨྲ་བའི་མཁས་གྲུབ་གཉིས་ལྡན་གྱི་སྐྱེ་བུ་ཤིན་ཏུ་མང་། གྲྭ་ཚང་མི་འདྲ་བའི་ནང་དུ་ནང་པའི་ཚད་མ་རིག་པའི་གཞུང་རྣམས་ལ་ཐོས་གསམ་སློབ་གཉེར་བྱེད་པ་མ་ཟད། བཟོ་གསོ་རིག་པ་དང་། སྐར་རྩིས་། སྙན་ངག། ཐང་ཀ། འབག་བཟོ་སྒྱུ་རྩལ་སོགས་རིག་གནས་ཆེ་ཆུང་དག་ཀྱང་དར་སྤེལ་བྱེད་བཞིན་ཡོད། དགོན་དེར་དགེ་འདུན་སུམ་སྟོང་ལྷག་འདུས་ཤིང་དེའི་རིན་ཐང་བྲལ་ཞིང་རྒྱུན་དཀོན་པའི་གནའ་དཔེ་རྣམས་དང་དེ་རུ་པར་བསྐྲུན་བགྱིས་པའི་དཔེ་ཆ་དག་ལ་ཡུལ་དབུས་ལྷ་སའི་གདན་ས་ཆེན་པོ་རྣམས་ཀྱང་འགྲམ་ཆུ་ལྡང་བཞིན་ཡོད་ཞེས་སྒྲོགས། དགོན་པའི་ནང་རོལ་དུ་ཤིང་དཔར་ཁང་ཡང་མཆིས་ལ་དགོན་པའི་ནུབ་མཐར་ཆགས་པའི་དར་ཞིང་རྒྱས་པའི་གྲོང་བརྡར་དེ་རུ་བོད་མིང་ལ་ཤེས་རབ་བསྟན་འཕེལ་ཟེར་བའི་ཨ་རིའི་ཡི་ཤེས་ཆོས་ལུགས་སྤེལ་མཁན་སྐུ་ཞབས་གྷི་རིན་ཁྲི་གྷི་རེ་བྷེ་ནོ་(Grant Griebenow)༡༩༢༡་ནས་༡༩༤༩་བར་གནས་སྡོད་བྱས་ཤིང་དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་མཆོག་ཁོང་ལ་གཟིགས་བསྐོར་བྱས་མྱོང་ཞིང་དགེ་ཆོས་མཆོག་ངས་རྗེས་སུ་གླེང་བར་བྱ།

གང་ལྟར་རྒྱལ་དབང་ལྔ་བ་(༡༦༡༧-༡༦༨༢)ནས་བཟུང་ང་ཚོས་ཨ་མདོའི་སྲིད་དོན་ལོ་རྒྱུས་ཅུང་གསལ་བོར་རྟོགས་མགོ་ཚུགས།བོད་རྒྱུད་ནང་བསྟན་གྱི་གྲུབ་མཐའ་འདྲ་མིན་གྱི་རྗེས་སུ་འབྲང་བར་ཁས་འཆེས་བའི་སོག་པའི་ཚོ་བ་རྣམས་ཀྱི་ཡུན་རིང་གི་ནང་དམེ་འཁྲུག་རྩོད་དེ་ཁོ་ཚོའི་ཁྱིམ་མཚེས་རྒྱལ་ཁབ་ས་བྷེ་རེ་ཡ་(Siberia)་དང་བོད་ཁམས་བཅས་སུ་སླེབས། སོག་ཡུལ་ནུབ་ཁུལ་གྱི་འོ་རེད་ཏ་(Oirat)་ཚོ་བའི་ཚོ་ལག་དུ་གྱུར་བའི་གུ་ཤྲིར་(Qoshot)་ཚོ་བ་དེ་འོ་རེད་ཏ་(Oirat)་ཚོ་བའི་ཚོ་ལག་དུ་གྱུར་བའི་ཚོ་བ་གཞན་ཏེ་ཀྲུན་ཀར་(Dzungar)་ཚོ་བས་གཏོར། དུས་རབས་བཅུ་དྲུག་གི་དུས་མཇུག་ཙམ་ལ་ གུ་ཤྲིར་(Qoshot)་ཚོ་བ་འགའ་ལྷོ་ཤར་ཕྱོགས་སུ་གནས་སྤར་དེ་མཐར་མཚོ་སྔོན་པོའི་བྱང་ཁུལ་དུ་གཞིས་སྡོད་བྱས། དེ་ནི་བཙན་པོའི་དཔུང་འཇུག་མིན་པར་དེ་ལས་ཁོ་ཚོའི་རིགས་མཐུན་གྱི་སྤུན་ཟླས་བསླངས་པའི་བོད་ཡུལ་དུ་གནས་སྡོད་བྱེད་པའི་འགྲུལ་བཞུད་ཞིག་རེད། ༡༦༤༢་ལོར་ཚོ་བ་གུ་ཤྲི་ཧན་དགེ་ལུགས་པའི་ཡོན་བདག་རྣལ་མར་གྱུར་ཏེ་དགེ་ལུགས་པའི་སྤྱི་དོན་དང་རྒྱལ་དབང་ལྔ་བར་རྒྱལ་ས་ལྷ་སར་ཆོས་སྲིད་ཟུང་འབྲེལ་ཀྱི་གཞུང་གསར་བ་འཛུགས་པར་རོགས་འདེགས་མཛད་དེ་བོད་ཀྱི་མིང་གི་རྒྱལ་པོར་གྱུར་ཞིང་སྐུ་ཚེ་ཧྲིལ་པོར་དབུས་ལྷ་སར་བཞུགས་མོད་ཁོང་དང་མཚོ་སྔོན་གྱི་སོག་པོའི་བར་གྱི་འབྲེལ་འོང་དེ་རྒྱུན་མ་ཆད་ལ་ཁོང་གི་བུ་རབས་ཚ་རྒྱུད་འགའ་ཕྱིར་མཚོ་སྔོན་པོའི་ཚོ་བའི་ཁྲོད་དུ་ལོག ༡༦༩༧་ལོ་ནས་བཟུང་མཐར་མན་ཇུར་བློ་སེམས་དཀར་བའི་ཨ་མདོའི་ཡུལ་གྱི་ས་གནས་དཔོན་ཆུང་དུ་གྱུར།

འདི་ནི་མན་ཇུ་སྟོབས་ཤུགས་དེ་ཨ་མདོར་གནས་སྡོད་བྱས་པའི་སོག་པོ་བརྒྱུད་ནས་མདོ་སྨད་བོད་ཡུལ་དུ་ཐོག་མར་བརྡོལ་པའི་ཁུངས་མིག་ཡིན་ལ་དབུས་གཙང་ཁུལ་གྱི་གུ་ཤྲི་ཧན་གྱི་གཟི་བརྗིད་དང་རྒྱལ་དབང་ལྔ་བའི་བསྒྲུན་མེད་ཀྱི་ཆབ་སྲིད་དབང་ཤུགས་བཅས་ཀྱི་རྐྱེན་ལས་མདོ་སྨད་ཡུལ་གྱི་གུ་ཤྲི་ཧན་གྱི་བུ་རབས་ཚ་རྒྱུད་རྣམས་ཀྱིས་སྤྱིར་ཨ་མདོ་དང་། སྒོས་སུ་འབྲོག་ཕྱོགས་སུ་དབང་ཐང་མི་དམན་པ་ཞིག་ལོངས་སྤྱོད་བྱེད་དུ་བཅུག་ཡོད་མོད་དེ་དག་གིས་རྡོག་རྩ་གཅིག་སྒྲིལ་ངང་བོད་རྒྱུད་ནང་བསྟན་གྱི་གྲུབ་མཐའ་གཅིག་འདྲ་ཞིག་ལའང་མཐུན་འགྱུར་མ་བྱས་པས་རྫོགས་རྒྱུ་མེད་པའི་ནང་དམེ་ཡིས་ཚོ་བ་དེའི་ཆ་ཤས་ཤིག་སླར་ཡང་རྨ་ཆུའི་ལྷོ་ཁུལ་དུ་གནས་སྤོར་མི་བྱེད་ཐབས་མེད་བྱུང་ཞིང་ཡུལ་དེའི་ཨ་མདོ་བའི་ཁྲོད་དུ་ཁོ་ཚོར་ཨ་རིག་སོག་པོ་ཞེས་འབོད་ཅིང་ཕྱིས་སུ་ཤར་པའི་མི་ཡི་ཚོང་ཤག་དུ་གྱུར།ཇེ་ཧྤུ་རོ་ཁུ་(J.F.Rock)་ཡིས་གནས་སྤོར་སོག་རིགས་འདི་དག་ཨ་མདོའི་འབྲོག་པའི་སྦྲ་རུ་མི་སྡོད་པར་སོག་གུར་ནང་འདུག་ཡང་འདི་ནི་བོད་རིགས་རྣམས་ཀྱི་ཁྲོད་དུ་སྔར་བཞིན་ལུས་པའི་མངོན་གསལ་ཅན་གྱི་སོག་པའི་ཁྱད་ཆོས་རེད་ཅེས་བཀོད་འདུག སོག་པོ་རྣམས་ཁོང་ཚོའི་མངའ་བདག་མན་ཇུ་མི་རིགས་རྒྱ་མིར་གྱུར་བ་དེ་བཞིན་དུ་ཁོ་ཚོའང་ཨ་མདོ་བར་གྱུར་ལ་དེ་དག་ཨ་མདོའི་ཡུལ་གྱི་དགེ་ལུགས་པའི་ཡོན་བདག་དངོས་སུ་གྱུར་ཡང་ཡུལ་དེར་སྤེལ་བའི་མན་ཇུ་གོང་མའི་སྲིད་ཇུས་ཀྱིས་སུ་ཡང་ཡུལ་ཁམས་ཡོངས་ལ་དབང་བསྒྱུར་བའི་རྗེ་བོར་གྱུར་མ་ཐུབ།

ཨ་མདོའི་ཡུལ་དུ་དགེ་ལུགས་པའི་བསྟན་པ་མགྱོགས་མྱུར་ངང་དར་བའི་རྒྱུ་རྐྱེན་གཉིས་མཆིས་ཤིང་གཅིག་ནི་དུས་རབས་བཅུ་དྲུག་གི་སྨད་དུ་རྒྱལ་དབང་སྐུ་ཕྲེང་གསུམ་པ་བསོད་རྣམས་རྒྱ་མཚོས་སོག་པོ་རྣམས་ནང་པའི་འཇུག་སྒོར་བཙུད་པ་དེ་དང་། གཉིས་ནི་གུ་ཤྲི་ཧན་གྱི་བུ་རྒྱུད་ཚོས་མདོ་སྨད་འབྲོག་ཁུལ་དུ་ཐེབས་པའི་ཆབ་སྲིད་ཀྱི་ཤུགས་རྐྱེན་བཅས་རེད། དུས་རབས་བཅོ་བརྒྱད་པའི་སྐབས་ཀྱི་མདོ་སྨད་དེ་བོད་དུ་གྱུར པའི་སོག་པའི་མི་རྒྱུད་ལྕང་སྐྱ་རོལ་པའི་རྡོ་རྗེ་(༡༧༡༧་ནས་༡༧༨༦)སོགས་ཀྱིས་དབང་བསྒྱུར་བྱེད་ཅིང་ཁོང་ནི་མན་ཇུ་གོང་མ་ཆན་ལུང་(乾隆)་གི་དབུ་བླ་དང་བོད་དང་མན་ཇུ་གཉིས་འཁྲུག་པའི་སྐབས་དེར ཁོང་ལ་གོང་མའི་ཕོ་བྲང་དུ་དབང་ཤུགས་མི་དམན་པ་ཞིག་མཆིས།དེ་མིན་བོད་དུ་གྱུར་པའི་སོག་པོའི་མི་རྒྱུད་ནི་སུམ་པ་མཁན་པོ་ཡེ་ཤེས་དཔལ་འབྱོར་(༡༧༠༤་ནས་༡༧༨༨)སོགས་སྐྱེ་ཆེན་དག་གོ། མན་ཇུ་གོང་མ་ཧྲིན་ཀྲིས་(顺治)་ཀྱི་གདན་ཞུ་ལྟར་༡༦༥༢་ལོར་རྒྱལ་དབང་ལྔ་བ་པེ་ཅིན་དུ་གཞུང་འབྲེལ་འཚམས་གཟིགས་སུ་ཕེབས་ཤིང་ཁོང་མཚོ་སྔོན་བརྒྱུད་དེ་རྒྱ་ཡུལ་དུ་ཕེབས་སྐབས་དེར་ཁོང་གིས་མཚོ་སྔོན་དེ་བོད་དང་། རྒྱ། སོག་པོ། མན་ཇུ། ཟ་ལར། ཀན་སུའུ་ཤར་ལྷོའི་ཁུལ་ཏུ་སྡོད་པའི་རྒྱ་དང་དྲུ་གུ་འདྲེས་མའི་ཁ་ཆེ་སོགས་འདུས་སའི་དམག་དོན་གྱི་དགེ་མཚན་འགངས་ཆེན་ལྡན་པའི་ཡུལ་ཞིག་ཡིན་པ་གསལ་བོར་རྟོགས། ༡༦༨༠་ཡས་མས་སུ་རྒྱལ་དབང་ལྔ་བས་རང་གི་སྲིད་ཚབ་བླ་མ་ངག་དབང་ཕུན་ལྷས་(Ngag-dbang-phirn-las)་སྐབས་དེར་འཐབ་རྩོད་འཁྲུག་ལོང་གི་རྒྱ་རུ་ཚུད་པའི་སོག་པོའི་ཚོ་བ་ཚོར་ཡུལ་ཁམས་བགོ་བཤའ་བྱེད་པའི་འགན་དང་བཅས་མཚོ་སྔོན་དུ་བརྫངས། ཟི་ལིང་ནམ་ཡང་ཁ་ཆེ་རྣམས་འདུས་སྡོད་ཀྱི་གནས་ལྟེ་བ་ཞིག་ཏུ་གྱུར་ཞིང་དེ་དག་མང་ཆེ་ཤོས་ནི་རྒྱ་ཁ་ཆེའི་གནས་སྡོད་པ་ཡིན་ལ་འདི་དག་གིས་ད་ལྟ་བོད་ཀྱི་ཡུལ་ཁམས་འདི་ཁྱུ་མིད་གཏོང་བཞིན་འདུག།

གནའ་བོའི་དུས་སུ་མདོ་སྨད་ཀྱི་མི་འབོར་མང་ཆེ་བས་བོན་ཆོས་ལ་དད་མོས་བྱེད་ཅིང་ཆོས་ལུགས་དེ་ནི་དུས་རབས་བདུན་པ་དང་དགུ་བ་བར་རྒྱ་དང་། དབུས་གཙང་། ཏུན་ཧོང་བཅས་ཀྱི་ནང་བའི་ཆོས་ལུགས་དེ་གནས་འདིར་མ་དར་སྔོན་ཀྱི་གདོན་མའི་ཆོས་ལུགས་ཤིག་རེད། ཕྱིས་སུ་དགེ་ལུགས་པའི་གྲུབ་མཐའ་ཐོག་མར་བྱང་ནས་མཆེད་ཅིང་དེ་ནས་རིམ་གྱིས་ཡུལ་འདིའི་ཤར་ནུབ་ཁུལ་དུ་དར་ཏེ་རྐང་མ་ཟུག་གི་ཡར་སྔོན་དུ་ཡུལ་འདིར་ས་སྐྱ་དང་བཀའ་བརྒྱུད་པའི་དགོན་པ་རེ་འགའ་བཞེངས།མདོ་སྨད་ཤར་ཁུལ་དང་། ལྷོ་ཁུལ། ད་དུང་ལྷོ་ཤར་ཁུལ་གྱི་རེབ་གོང་དང་། ཅོ་ནེ། ཐེ་བོ། འཕན་ཆུ།(Pan-chu)ཁོག་པོ།(Khod-po)དོག་པོ། (Tol-po)ཤར་ཁོག། ཚ་ཁོ། རྒྱལ་རོང་། རྔ་ཁོག་བཅས་སུ་གཞིས་སྡོད་བྱེད་པའི་མི་འབོར་རྣམས་ལ་སོག་པོའི་ཐེ་གཏོགས་ཅུང་བྱེད་དཀའ་བས་དགེ་ལུགས་པའི་ཤན་ཞུགས་མ་ཐུབ་པར་ད་ལྟའི་བར་ད་དུང་བོན་ཆོས་ལ་དད་པ་བྱེད་མཁན་ཡོད།

(མུ་འགོད་།)


རྩོམ་འདིའི་ནང་མཆན་བཀོད་མི་འདུག

Write a Reply or Comment

Your email address will not be published. Required fields are marked *

*